Je kunt zo veel aandacht vragen voor de Bijbellezer en zijn context, zoals Maarten Wisse doet (ND 14 september) dat het de vraag is of er nog wel een Stem van de Overkant doorkomt.

In zijn artikel betuigt dr. Maarten Wisse bijval met de conclusies van het rapport ‘Mannen en vrouwen in dienst van het evangelie’ van de Gereformeerde Kerken (vrijgemaakt), dat de openstelling van alle ambten voor vrouwen in de GKV bepleit. Of de Schrift daar wel of geen ruimte voor biedt, is voor hem niet het belangrijkste. Volgens Wisse breekt het rapport met het sola Scriptura – en dat is een keuze die hij toejuicht, want sola Scriptura – ‘alleen de Schrift’ – is een onbruikbare methode voor de theologie. Ik maak hierbij een aantal kanttekeningen.

traditie

Volgens Wisse kan sola Scriptura helemaal niet, want altijd zitten wij als lezers met onze door cultuur en traditie bepaalde bril boven op de tekst. Zijn beschrijving van de omgang met het sola Scriptura in de gereformeerde traditie is echter zo ongenuanceerd en karikaturaal, dat het om weerlegging roept. Al roepen we om het hardst ‘Weg met de hermeneutiek (methode van Bijbeluitleg, red.) en terug naar de eenvoud van de Schrift’, gereformeerden kunnen ‘helemaal niet zonder dat volgens velen nare woord ‘hermeneutiek’, zegt hij. Maar wie beweert dat eigenlijk? Misschien gaat dat biblicisme (Bijbel zeer letterlijk opvatten, red.) op voor enkele marginale stromingen binnen de gereformeerde traditie, maar dat is zeker niet representatief voor de brede gereformeerde traditie.

Wisse schrijft dat het gereformeerde christendom ‘altijd heel veel theologische redeneringen nodig [heeft] gehad om haar overtuigingen in overeenstemming te brengen met de Schrift’. Nou en, wat is daar mis mee? De grote theologen van de kerk – van Augustinus tot Thomas van Aquino, van Calvijn tot Bavinck – waren geen biblicisten die meenden hun theologie alleen op de Schrift te kunnen funderen. Het confessionele protestantisme heeft altijd aansluiting gezocht bij de katholieke traditie van de kerk, zoals blijkt uit de aanvaarding van de vroegkerkelijke belijdenisgeschriften.

geen naakte tekst

De Schrift is wel een noodzakelijke, maar niet de enige voorwaarde voor het bedrijven van theologie. Zo stelt de gereformeerde scholasticus Turretini dat hoewel de Schrift volmaakt is, dit niet de betekenis van menselijke traditie en het gebruik van de rede uitsluit. Sola Scriptura betekent geen nuda Scriptura (alleen de naakte tekst van de Schrift). De protestanten die alleen zich op de Schrift meenden te moeten beroepen en de traditie niet nodig hadden, waren de Socinianen die de Drie-eenheid en de komst van Jezus in het vlees verwierpen – een stroming die door de gereformeerden als ketters beschouwd werd.

Het is onbegrijpelijk dat een theoloog van het formaat van Wisse daarom zulke onzin schrijven kan. Het sola Scriptura wil alleen aangeven dat de Schrift normatief is, niet dat een zorgvuldige hermeneutiek en een aandachtig luisteren naar de traditie overbodig zou zijn. Dat geldt zeker ook voor de neocalvinistische traditie waar de Gereformeerde Kerken (vrijgemaakt) uit voortkomen. Een blik in Bavincks Gereformeerde Dogmatiek is al genoeg om Wisses these te ontkrachten.

postmodern

Wisses visie op hermeneutiek verraadt een postmoderne benadering van teksten. De betekenis van teksten is afhankelijk van onze inbreng als lezer. Alsof je de vader van het postmodernisme, Michel Foucault hoort, stelt Wisse dat onder de dekmantel van objectieve exegese een verborgen machtsspel plaatsvindt, waarbij de ene tekst naar voren wordt gehaald en de andere naar achteren gedrukt. Het orthodoxe christendom is, volgens hem, daarom even selectief en door zijn cultuur bepaald als de meer vrijzinnige variant.

Hierbij wordt zo veel aandacht gevraagd voor de lezer en zijn context, dat het de vraag is of er nog wel een Stem van de Overkant doorkomt. Nog erger, of je nog wel zoiets als ‘waar’ of ‘onwaar’ kunt achterhalen. Als je zo denkt, is het inderdaad niet meer het belangrijkste wat Paulus denkt of vindt. Die is toch dood – en het is aan ons als lezer (of de kerk als leesgemeenschap) om te bepalen wat wij vinden van wat hij schreef.

scheppingsorde

Mijn derde opmerking: Wisses betoog bevat een verborgen inconsistentie. Loslating van het sola Scriptura leidt altijd tot een herwaardering van het traditiebegrip. Je moet tenslotte ergens je opvattingen toe herleiden. Echter, als er iets is wat niet in lijn ligt van de traditie, dan is het wel de vrouw in het ambt. De brede christelijke traditie (protestants, rooms-katholiek, oosters-orthodox) heeft dit – in lijn van Paulus – immers altijd afgewezen als strijdig zijnde met de scheppingsorde. Het is pas in de negentiende eeuw dat er (binnen het protestantisme) een pleidooi ontstaat voor openstelling van het ambt voor de vrouw. Derhalve: je kunt redeneren wat je wilt: bij de vrouw in het ambt kom je nooit uit – niet met de traditie – en zeker niet met het sola Scriptura.

Tot slot: loslating van het sola Scriptura is geen winst – zoals Wisse meent – maar verlies. Het is een stap die nooit op zichzelf staat, maar altijd plaatsvindt binnen een context van veranderende visies op Schriftgezag. Als altijd gaan de theologen voorop, maar het is wel de vraag waar je uitkomt.

loslaten

Het rapport van de deputaten is een uitgesproken voorbeeld van wat er gebeurt als je het sola Scriptura loslaat. Het is namelijk niet de eenduidige lezing van Paulus’ teksten die de deputaten bij deze uitkomst brengt. Het is hun hermeneutiek die het doet – een hermeneutiek die vermoedelijk meer door de ons omringende cultuur bepaald is dan je lief is. In elk geval een hermeneutiek die dermate bepalend is, dat prof. dr. J. Douma in reactie op het rapport terecht concludeerde: ‘Als de Bijbel een duidelijk nee laat horen, komt men via allerlei kanttekeningen uit bij ja.’ Inderdaad zoals Wisse op een andere plek schrijft: een uitgesproken voorbeeld hoezeer de hermeneutiek de Schrift kan ‘overrulen’.

De gevolgen zijn dramatisch: zowel voor je epistemologie (hoe kom je tot ware kennis) als voor je theologie. Je blijft alleen over met jezelf en je eigen context. Niets zo benauwend als dat. Het sola Scriptura is ten diepste het geloof dat er in de wirwar van ons denken en de wereld waarin we leven een stem doorkomt: de Stem van de Roepende die zekerheid biedt voor het heden en een weg baant naar de toekomst.

‘Hoor stem van de overkant’, in: Nederlands Dagblad, 17-09-2013